Chełm

Pierwszą pisaną wzmiankę o Chełmie, zawarte są w przywileju konfirmacyjnym patriarchy Monachusa (1198 r.). Osada Chełm wraz z kościołem była już dobrze zagospodarowana w chwili, kiedy komes Mikora (spokrewniony z Jaksą) podarował ją bożogrobcom miechowskim. Posiadłość stała się bardzo istotnym elementem rozległych włości miechowitów. W Chełmie oprócz kościoła były zagrody i karczma, gdzie zatrzymywali się kupcy po lub przed przeprawą przez rzekę. Kupcy często wystawiali swoje towary na targu nad Rabą (miejscowość od tych zwyczajów przyjęła nazwę Targowisko).

Pierwszy kościół służył parafianom do 1412 r. Wtedy Mikołaj z Radomska, proboszcz w Chełmie (późniejszy generał zakonu w Miechowie) wybudował drugi, drewniany kościół. Obejmujący w 1729 r. parafię ks. Wacław Muratowicz zastał go w bardzo złej kondycji technicznej. Wieloletnie jego zabiegi zakończyły się budową nowego, murowanego kościoła, do którego wykorzystano dawną podmurówkę. Budowa zakończyła się w 1753 r., a konsekracja kościoła nastąpiła 9 października 1825 r. już po kasacie zakonu bożogrobców.

Jak w wielu innych zarządzanych przez zakon miejscach i w Chełmie był szpital – trudno ustalić kiedy jego funkcjonowanie się rozpoczęło, ale z zapisków wydatków parafii wynika, że w połowie XVIII w. był remontowany jego dach.

Obecnie kościół prezentuje kształt ostatniej przebudowy. Wyposażony jest w jednolitą, barokową dekorację. Ołtarz główny, dzieło malarza i snycerza Piotra Korneckiego z Gdowa, w centralnej części nastawy posiada bogato ozdobioną wnękę z obrazem oflankowaną typową barokową kolumnadą przebiegającą linią falistą. Między kolumnami umieszczono rzeźbione postacie: św. Anny, św. Joachima, św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty. Właściwie w ołtarzu są trzy obrazy przesuwane zamiennie: przedstawiający św. Jana Chrzciciela (1752 r.), Matkę Bożą Niepokalanie Poczętą (obraz odnowiony w 1811 r.) oraz Ostatnią Wieczerzę namalowaną przez nieznanego artystę z Tyrolu w 1911 r. Stacje drogi krzyżowej umieszczone na ścianach nawy kościoła pochodzą z 1875 r. i ufundowane są przez Mariannę Rosnerową, matkę ówczesnego proboszcza.

Dwa boczne ołtarze wykonane są w identycznej dekoracji – w centralnej części obraz ołtarzowy, po bokach dwa kwadratowe pilastry podtrzymujące rozerwany naczółek. Obok pilastrów na niewielkich piedestałach stoją postacie świętych. Lewy ołtarz poświęcono Matce Bożej Nieustającej Pomocy i jej obraz jest centralną częścią ołtarza. Ramę obrazu podtrzymują dwa anioły, a ciemne tło wypełniające obramienie stanowi miejsce zawieszania darów wotywnych. Na cokołach stoją postacie św. Bernarda i św. Alfonsa.

Pod mensą ołtarzową znajduje się symboliczny Grób Boży.

Prawy ołtarz poświęcony jest św. Józefowi i jego właśnie z Dzieciątkiem Jezus przedstawia obraz ołtarzowy. Jest też drugi obraz namalowany dla tego ołtarza przedstawiający Matkę Bożą Różańcową. Rzeźby po bokach to generał zakonu bożogrobców w mitrze oraz kanoniczka grobu bożego.

Najstarszym fragmentem kościoła są kamienne podstawy filarów podtrzymujących chór muzyczny, na którym zamontowano zabytkowe organy. Kolejnym zabytkowym elementem, pamiętającym czasy świetności zakonu, jest piękna kamienna chrzcielnica, ozdobiona na szczycie herbem bożogrobców, pochodząca z przełomu XVI i XVII w.

Boczna kaplica znajdująca się po lewej stronie prezbiterium ma kolebkowe sklepienie z lunetami. Jest ona bogato zdobiona – freski ścienne pochodzące z XVIII w. przedstawiają nadawanie bożogrobcom przywilejów. Barokowy ołtarz w kaplicy w części głównej zawiera płaskorzeźbioną postać Chrystusa z Sercem Gorejącym. W glorii znajduje się Gołębica Ducha Świętego. Pod ramą obrazową umieszczono napis „Pójdźcie do mnie wszyscy, którzy pracujecie i obciążeni jesteście, a ja was ochłodzę”.

Obok kościoła znajduje się prostopadłościenna wieża kryta namiotowym dachem z blachy miedzianej. Dawniej posiadała bramę przejazdową – obecnie zamurowana od zewnątrz pełni funkcję dzwonnicy.

Nieopodal kościoła znajduje się jedyne muzeum poświęcone bożogrobcom. Opiekuje się nim emerytowany ksiądz Antoni Tworek, który jest jednocześnie jego twórcą. Zebrane tu eksponaty świadczą o działaniu Zakonu Kanoników Regularnych Stróży Świętego Grobu Jerozolimskiego.